Денеска, благодарение на Јован, претходниот мој пост се појавил на форумот на Кајгана. Иако сметам дека навредите повеќе зборуваат за оној што навредува отколку за навредуваниот, сепак не ми е сеедно да ме нарекуваат предавник. Затоа, еве едно мало појаснување пред да кажам збор-два за масите.

Живеењето во Македонија го означив како „тажно“ од неколку причини. Едната од нив е и тоа дека многу лесно се лепат етикети на оние што мислат поинаку од нас – како што и може да се види во коментарите на Кајгана. Другата често пати ја имам спомнувано на блогов и има врска со непланското трошење на пари во нездрава држава (како ментално, така и физички, а и духовно). Имам зборувано и за идентитетот, со кој што, наводно, сум требало да се гордеам.

„Аргументот“ дека Франција „не им се плаши“ на САД и на Русија затоа што имале историја е, во најмала рака, детски и неинформиран (на страна што не е аргумент). Редно време е да сфатите дека светската политика не се базира на историја туку на интереси. Ако ви треба доказ, сетете се што направи Русија кога НАТО ја бомбардираше Србија и зошто го направи тоа. Исто така сметам дека треба еднаш за секогаш да стане јасно дека во политиката, како и во секој аспект на човечките односи, функционира принципот на „Ако не си најсилен, пробај да глумиш дека си, можеби и ќе ти поверуваат“. Од друга страна, во Франција ако нешто не им одговара на граѓаните, тие одржуваат протести, штрајкови и сл. активности. Нешто што во Македонија го нема.

Исто така, според мене, смешно е да се фали владата за позитивните работи што ги прави. Тоа и е работа. Да прави позитивни промени. Но, во моментот кога почнува да прави негативни промени, сметам дека би требало да го имам правото да го искажам моето незадоволство. Барем вербално. Ако мислите дека не треба, тогаш престанете да го користите Голи оток и скапувањето по затвори во СФРЈ како аргумент против тогашниот режим.

Филмот Седум ми се допаѓа затоа што е одлично режиран, супер изглумен и феноменално обмислен. Ниту едно убиство не оправдувам, без оглед на злосторството. Исто како што не го оправдувам гордеењето со туѓите достигнувања (на пр. со достигнувањата на „Големите Македонци“ од плакатите) ако и самите не сме постигнале нешто во тој правец. Натпреварувањата од типот „На кој му е поголем?“ (како на пр. со Грција) во ниту еден момент не спаѓаат во „заслуги достојни за гордост“.

Значи не се жалам што живеам во Македонија, а не на некое друго место. Само велам дека можеме (заедно) да направиме Македонија да биде поасално место за живеење на сите што сме тука. Ставот „Ако не ти се свиѓа – оди си!“ е идиотски – ако ништо друго, тогаш само затоа што е неаргументиран.

Е сега. Што се однесува до психологијата на масите и медиумите…

Далечната 1938, на националното радио CBS, познатиот актер/режисер Орсон Велс и приредил спектакл на американската јавност. Во серија лажни вести, вклучувајќи и јавувања „од теренот“, Велс успеал да ги убеди слушателите дека во тој момент Земјата е нападната од Марс, предизвикувајќи со тоа масовна паника (и покрај тоа што повеќе пати било напоменато дека станува збор за радио драма). Некои од луѓето воопшто не се ни потрудиле да ја проверат информацијата, верувајќи дека е точна затоа што ја чуле на радио. Ако најдете сличност помеѓу овој настан и наводното одземање на идентитетот (нешто што е, во суштина, неотуѓиво), тоа е ваш проблем.

Но, паниката и не е толку страшна. Многу пострашен, барем за мене, е конформизмот. Соломон Аш, во 1958 г., спровел експеримент за да провери дали и колку конформизмот (потребата да не се разликуваме од другите) може да влијае на нашето расудување. Во внимателно изведениот експеримент, Аш седнал осум луѓе околу една маса. Само еден од осумте бил вистински тест субјект, додека другите седум биле соработници на докторот (но субјектот не го знаел тоа). Потоа тој поставувал серија на прашања на кои соработниците првин давале точни одговори (за да не биде очигледно дека се соработници), за потоа, прашање по прашање, да почнат да даваат неточни одговори. Во контролната група, каде што немало притисок од средината (читај: соработниците) имало максимум еден неточен одговор од 35 прашања. Додека пак во другата група, преку една третина од субјектите ги давале неточните одговори што претходно ги дале соработниците на Аш. Тој исто така открил дека колку е поголема групата, толку е поголем притисокот. Но, она што мене ми е најинтересно, со експериментот се покажало дека ако има дури еден соработник што „не се сложува“ со остатокот од групата, повеќе е веројатно дека и субјектот ќе го даде точниот одговор.

Во 1954 е спроведен т.н. Robbers’ Cave експеримент. Целта на експериментот била да се види ако се доведат различни индивидуи во група со заеднички интереси и цели дали ќе се формира структура и хиерархија во групата, и ако две такви групи се доведат во ситуација каде што ќе треба да се натпреваруваат на некој начин дали ќе се создаде насилство помеѓу групите во кое ќе учествуваат сите членови. Со таа цел, научниците избрале 22 12-годишни момчиња, слични по раст и со нормален ментален развој, ги поделиле во две групи и ги однеле во еден летен камп. Двете групи биле одделени, и како станувале свесни едни за други, така се повеќе растела кохезијата во рамките на групата. Постојано наоѓале изговори да ја обвинат другата група за „злоупотреба“ на опремата во кампот и барале од воспитувачите (односно научниците) да спроведуваат натпревари во кои што едната група ќе може да покаже надмоќ кон другата група. Во втората фаза на експериментот научниците најавиле натпревар, и тогаш почнале вербалните и физичките пресметки помеѓу двете групи. Во третата фаза научниците сакале да ги спојат децата и да им помогнат да се запознаат едни со други, но таквите средби обично завршувале со фрлање на храна кон другата група. Научниците заклучиле дека таквиот пристап не е адекватен за намалување на тензиите, па затоа решиле пред обете групи да постават посериозен проблем што ниту една од групите нема да може да го игнорира. Па така еден ден „снемало“ вода за пиење. Научниците рекле дека станува збор за „вандали“ и по кратка потрага стигнале до проблемот: главната славина била затната со вреќа. Речиси сите момчиња од обете групи се собрале околу чешмата за да ја одзатнат. Кога конечно завршиле, сите подеднакво се радувале, а едната група дури и немала проблем со тоа да ја пушти другата група прва да се напие без забелешки од типот „Дамите имаат предност“. Знам дека првите две фази од експериментот ме потсеќаат на нешто во Македонија, ама последната, кога заеднички пробале да решат заеднички проблем ми е, сега за сега, туѓ концепт.

Озлогласениот (неуспешен) експеримент на универзитетот Стенфорд од 1971 е можеби најинтересниот од сите. Психологот Филип Зимбардо сакал да покаже дека затворениците и чуварите во затвор се однесуваат според претходно дефинирани улоги, т.е. на начинот на кој што тие сметаат дека треба, без оглед на нивното расудување или морални вредности. Експериментот почнал со објавување на оглас за учество во експериментот, по што кандидатите што се јавиле биле „уапсени“ со помош на полицијата, обвинети за вооружен грабеж. Потоа биле поделени на две групи од по 12 луѓе – едните затвореници, другите чувари. Експериментот требало да трае 14 дена, но бил прекинат по само 6. Причината била едноставна (и малку грозоморна): обете групи претерано се соживеале со улогите. Чуварите, иако им било напоменато дека не смеат физички да ги казнуваат затворениците, го сториле тоа уште првиот ден. Вториот ден затворениците кренале бунт, а чуварите го задушиле со користење на апарати за гаснење на пожар. По бунтот дури и прозивките станале брутални, одењето во тоалет станало привилегија, а бедните душеци на кои што спиеле затворениците им биле одземени. Интересен е податокот што од 50 гости-набљудувачи на експериментот, дури педесеттата гостинка се побунила против однесувањето на чуварите и условите во кои што биле „сместени“ затворениците.

Меѓутоа најинтересното во затворскиот експеримент, барем за мене, е тоа што ниту еден од „затворениците“ не сакал да го прекине експериментот. Дури и кога им кажале дека ако останат нема да ги добијат парите за учество во експериментот. „Затворениците“ се соживеале со улогата до тој степен што кога Зимбардо заменил еден од нив со негов соработник, тие сметале дека станува збор за „проблематично дете“ (т.е. дека го нарушува постоечкиот status quo) само затоа што почнал штрајк со глад заради условите во „затворот“. Кога Зимбардо им кажал на „затворениците“ дека ќе го ослободи „проблематичниот“ ако се откажат од своите ќебиња, само еден од нив одбил послушност.

Затоа и не ме чуди она што се случува во Македонија последниве (скоро) две децении. Не ме чуди односот на Едните кон Другите (без разлика дали е ДПМНЕ/СДСМ, Македонци/Албанци или што и да е). Не ме чудат реакциите кон оние што не сме ниту Онаму ниту Оваму. Не ме чуди ни нашата летаргичност (на оние што, барем декларативно, не припаѓаме на ниту еден табор). Премногу сме се соживеале со улогата.